कृषी लक्ष्मी । १३ मे २०२२ । भुईमूग शेती: जमिनीत राहणारे, पांढरे मेंदू जिवंत वनस्पतींची मुळे खातात. जेव्हा नोंदी लहान असतात तेव्हा ते झाडांची सूक्ष्म मुळे कापतात. मोठ्या टप्प्यावर मुख्य मुळे कापतात. जर मुळे वेणीने कापली तर झाड पिवळी पडते आणि कोरडे होऊ लागते. अशी वेणी खेचल्यावर ती मातीतून सहज बाहेर येते. वेणीचा कोप तेव्हाच जाणवतो जेव्हा शेतात कोरडी झाडे दिसतात. मुळांजवळची माती खोदताना वेणी दिसते. पांढऱ्या वेणीच्या नियंत्रणासाठी, त्याच्या जीवन चक्राबद्दल जाणून घेणे फार महत्वाचे आहे.
जीवनचक्र: या किडीचे प्रौढ/बीटल मान्सूनच्या पहिल्या चांगल्या पावसानंतर किंवा मान्सूनपूर्व संध्याकाळी जमिनीतून बाहेर पडतात. रोहिड्यावर कडुनिंब, बेर, सेजना, खेजडी अशी जवळपासची यजमान झाडे बसतात. मादी बीटल तिच्या शरीरातून एक विशेष प्रकारचे रसायन हवेत बाहेर टाकते. नर बीटल या रसायनाने आकर्षित होतात आणि नंतर मादी बीटलकडे येतात. मादी बीटल मिलनानंतर ३-४ दिवसांनी जमिनीत सुमारे १० सेमी खोलीवर अंडी घालू लागते. मादी वेगवेगळ्या वेळी सरासरी १५-२० अंडी घालते. ७-१३ दिवसांनी अंड्यातून लहान वेण्या बाहेर पडतात. त्यांना पहिल्या टप्प्यातील वेणी म्हणतात. ते सुमारे १५ मिमी आहे. हे लांबलचक आहे, जे वनस्पतींची सूक्ष्म मुळे खातात. केसांचा हा पहिला टप्पा सुमारे दोन आठवडे टिकतो. त्यानंतर ते दुसऱ्या टप्प्यावर येते. ज्याची सरासरी लांबी ३५ मिमी आहे. दुसऱ्या टप्प्यात सुमारे ४-५ आठवडे राहिल्यानंतर, वेणी तिसऱ्या आणि अंतिम टप्प्यात बदलते. त्याची लांबी सरासरी ४१ मिमी आहे. वेणीचा हा तिसरा टप्पा ६-८ आठवडे टिकतो. दुस-या आणि तिसर्या अवस्थेतील वेली झाडांची मुळे तोडून जास्त नुकसान करतात.
जुलै ते ऑक्टोबर पर्यंत नुकसान
व्हाईट ग्रबचे संपूर्ण आयुष्य १२-१५ आठवडे असते. ज्या अंतर्गत ते जुलै ते ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत झाडांच्या मुळांना खाऊन नुकसान करते. यानंतर, हे लॉग ४०-७० सेमी खोलीवर जमिनीत जातात आणि शंकू (प्युपा) मध्ये बदलतात. प्रौढ बीटल शंकूपासून (प्युपा) सुमारे दोन आठवड्यांत बाहेर पडतात, जे पुढील पाऊस येईपर्यंत जमिनीत ७०-१०० सें.मी. पर्यंत जातो यावेळी हे बीटल सुप्त असतात. या सुप्त अवस्थेत ते पुढच्या पावसापर्यंत जमिनीत पडून राहतात. मान्सूनच्या पावसानंतर हे बीटल जमिनीतून बाहेर पडतात आणि त्यांचे पुढील जीवनचक्र सुरू करतात. अशा प्रकारे वर्षभरात या फुटाची एकच पिढी आढळते.
समन्वित व्यवस्थापन
यजमानावरील बीटल नियंत्रण:- पांढऱ्या वेणीपासून पिकांना वाचवण्यासाठी बीटल नियंत्रण ही सर्वात स्वस्त, प्रभावी आणि दूरगामी पद्धत आहे. शिवाय, यामुळे पर्यावरणाचे प्रदूषणही टाळता येते. कारण वेणी नियंत्रणाच्या तुलनेत बीटल नियंत्रणामध्ये प्रति हेक्टर कीटकनाशकांचे प्रमाण खूपच कमी असते. पावसाळ्याचा पहिला चांगला पाऊस किंवा मान्सूनपूर्व पावसानंतर हे भुंगे संध्याकाळी जमिनीतून बाहेर येतात आणि यजमान झाडांवर (कडुनिंब, खेजरी, बेर, रोहिडा, सेंजना) बसतात. त्यामुळे अशी झाडे शेतात व आजूबाजूला कापून टाकावीत जेणेकरून त्यांना बसण्यासाठी निवारा व अन्न मिळणार नाही. पहिल्या चांगल्या पावसानंतर या यजमान झाडांवर मोनोक्रोटोफॉस ३६ एसएल किंवा क्युनलफॉस २५ ईसी १.५ मिली प्रति लिटर किंवा इमिडाक्लोप्रिड १७.८ एसएल ०.५ मिली प्रति लिटर पाण्यात मिसळून संध्याकाळी फवारणी करावी. जेणेकरून कीटकनाशक रसायनांची फवारणी करून भुंग्याचे नियंत्रण करता येईल. जेथे फवारणीची सोय नाही तेथे यजमान रोपाखाली पत्रा, प्लॅस्टिक आसन किंवा ताडपत्री टाकून ती काठीने हलवा आणि पडलेले भुंगे गोळा करा आणि रॉकेल पाण्यात (एक भाग रॉकेल तेल आणि २० भाग पाणी) टाकून नष्ट करा.
वेणी नियंत्रण :- उन्हाळ्यात खोल नांगरणी करावी. जेणेकरून गोठलेल्या अवस्थेत सुप्तावस्थेत पडलेला कीटक सूर्याच्या तेजस्वी प्रकाशाने नष्ट होतो. भक्षक पक्षी भक्ष्य बनतात. नेहमी चांगले कुजलेले खत वापरावे. पेरणीपूर्वी भुईमुगाच्या बियांवर ३ मिली इमिडाक्लोप्रिड १७.८ एसएल किंवा ६ मिली क्लोरारीफॉस २० ईसी प्रति किलो बियाण्याची प्रक्रिया करा.
उभ्या पिकातील वेणी नियंत्रणासाठी, पावसाळ्यानंतर, बीटल येण्यास सुरुवात झाल्यावर, इमिडाक्लोप्रिड 17.8 एसएल 300 मिली प्रति हेक्टर किंवा क्युनालफॉस २५ ईसी किंवा क्लोरपायरीफॉस २० ईसी 4 लिटर १०० किलो कुजलेले खत किंवा गांडूळ खत ५-२-२० किलो प्रति हेक्टरी द्यावे.
या गोष्टी लक्षात ठेवा
बीजप्रक्रिया करताना हातांना हातमोजे आणि तोंडाला मास्क लावावा.
उभ्या पिकामध्ये, बीटल बाहेर पडल्यानंतर २०-२५ दिवसांनी पांढर्या वेणीचे नियंत्रण करणे आवश्यक आहे, झाडे मरण्याची वाट पाहू नका. पांढऱ्या वेणीच्या नियंत्रणासाठी कीटकनाशक मिश्र खत किंवा वाळू विखुरलेल्या पाण्याने ताबडतोब पाणी द्यावे.
ज्या शेतात कीटकनाशक लागू केले आहे. त्या शेतातून काढलेले तण ४० दिवस जनावरांना खायला देऊ नये.
– डॉ.व्ही.के.सैनी, मुकेश शर्मा, हरीश कुमार रचोयन,
कृषी विज्ञान केंद्र, सरदारशहर चुरू-१